26 listopada 2014 roku
poczta
zaloguj się
 
Gastrologia - Medycyna Praktyczna: Lekarze pacjentom
medycyna praktyczna dla pacjentów

Wodobrzusze

lek. med. Magdalena Przybylska-Feluś
Klinika Gastroenterologii i Hepatologii UJ CM, Kraków
Wodobrzusze
Wodobrzusze (Fot. Choroby wewnętrzne, red. A. Szczeklik, Medycyna Praktyczna, Kraków 2010)

Co to jest wodobrzusze?

Wodobrzusze (dawniej określane jako puchlina brzuszna) to nagromadzenie płynu w jamie brzusznej.

Prawidłowo w obrębie jamy brzusznej występuje niewielka ilość płynu, który ma za zadanie amortyzować znajdujące się w niej narządy. Zwiększenie tej ilości >150 ml jest patologią. W zależności od ilości płynu określamy wodobrzusze jako łagodne, umiarkowane lub zaawansowane.

Jakie są jego przyczyny?

Do gromadzenie płynu w jamie brzusznej może dochodzić w wyniku jednego z czterech mechanizmów, obejmujących:

  • zbyt wysokie ciśnienie w naczyniach żylnych odprowadzających krew z narządów jamy brzusznej (tzw. nadciśnienie wrotne),
  • zbyt mała ilość białek w krwi (np. gdy synteza białek jest upośledzona lub dochodzi do ich nadmiernej utraty),
  • nadprodukcja płynu (np. przez komórki nowotworowe),
  • upośledzony odpływ płynu przez naczynia limfatyczne.

REKLAMA

Najczęstsze przyczyny wodobrzusza to nadciśnienie wrotne w przebiegu marskości wątroby (zob. Marskość wątroby), choroby nowotworowe, niewydolność serca lub infekcje. Inne przyczyny (np. zapalenie trzustki, niewydolność nerek, niedobór białka w przebiegu niedożywienia) są dużo rzadsze.

Marskość wątroby to stan, w którym miąższ wątroby wskutek przewlekłego procesu zapalnego ulega nieprawidłowej przebudowie ze znacznym włóknieniem, co powoduje zaburzenia czynności wątroby. Marskość wątroby ma charakter postępujący, wraz z zaburzeniem struktury wątroby pojawiają się objawy świadczące o upośledzeniu funkcji tego narządu. Poza nieprawidłową funkcją wątroby włóknienie tkanki wątrobowej powoduje upośledzenie przepływu krwi w krążeniu wrotnym, co powoduje powstanie nadciśnienia wrotnego i może prowadzić do wodobrzusza.

Jakie są jego objawy?

Pierwszym objawem wodobrzusza jest stopniowo powiększający się obwód brzucha z towarzyszącym dyskomfortem w obrębie jamy brzusznej, pobolewaniem i nudnościami. Wodobrzusze nie jest chorobą, ale objawem, który może występować w przebiegu wielu chorób, dlatego często towarzyszą mu inne objawy związane z chorobami leżącymi u jego podłoża.

W przebiegu wodobrzusza związanego z marskością wątroby mogą występować np. żółtaczka, świąd skóry i ginekomastia (nadmierny rozwój gruczołów piersiowych) u mężczyzn. Często razem z wodobrzuszem występują obrzęki kończyn dolnych oraz objawy upośledzonego krzepnięcia.

W przebiegu niewydolności serca obecne są: duszność, obrzęki kończyn dolnych, ograniczona tolerancja wysiłku fizycznego, konieczność oddawania moczu w nocy (nykturia). U chorych z tej grupy często wcześniej rozpoznano choroby kardiologiczne, jak choroba niedokrwienna serca, wady zastawkowe lub przebyli zawał serca.

Choroby nowotworowe mają różnorodne objawy w zależności od lokalizacji zmian. W przypadku chorób przewodu pokarmowego są to na przykład bóle brzucha, nudności i/lub wymioty, zmiana rytmu wypróżnień. Chorobie nowotworowej często towarzyszy postępująca utrata masy ciała lub zakrzepica w obrębie żył głębokich.

U kobiet wodobrzusze może być jednym z pierwszych objawów guza jajnika.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Do lekarza należy się zgłosić w przypadku narastania obwodu brzucha w krótkim czasie, obrzęków kończyn dolnych, postępującego pogorszenia tolerancji wysiłku fizycznego, żółtaczki, długiego krwawienia po skaleczeniu czy nawracających samoistnych krwawień (np. z nosa, dziąseł).

Osoby z rozpoznanym wodobrzuszem lub stwierdzoną patologią wątroby muszą zwracać uwagę na występujące u siebie objawy. Pilnego kontaktu z lekarzem zawsze wymaga gwałtowne narastanie obwodu brzucha pomimo stosowania leków, duszność, objawy krwawienia do przewodu pokarmowego (wymioty wyglądające jak fusy kawy lub zawierające świeżą krew, kał czarny jak smoła, krwawienie z dolnego odcinka przewodu pokarmowego), zmniejszenie ilości oddawanego moczu oraz zaburzenia świadomości, jak np. nadmierna senność.

Warto także skonsultować z lekarzem nieprawidłowe wyniki badań laboratoryjnych wykonywanych np. w ramach ogólnie pojętej profilaktyki.

W jaki sposób lekarz ustala rozpoznanie?

Wodobrzusze może zostać wykryte podczas badania fizykalnego jamy brzusznej. Badając pacjenta dotykiem (badanie palpacyjne), lekarz stwierdza wówczas tzw. objaw chełbotania, a opukujac jamę brzuszną może wykryć stłumienie wywołane przez płyn.

Pacjenci z zaawansowanym wodobrzuszem mają charakterystyczny wygląd „kasztanowego ludzika” – duży brzuch i chude kończyny. Wodobrzusze łagodne trudno stwierdzić w badaniu fizykalnym, najczęściej stwierdza się w badaniach obrazowych, takich jak badanie ultrasonograficzne (USG) czy tomografia komputerowa jamy brzusznej i miednicy. Wodobrzusze umiarkowane lub zaawansowane może być stwierdzone w badaniu fizykalnym, a objaw ten jest potwierdzany w badaniach obrazowych. Badania obrazowe wykonuje się także celem diagnostyki przyczyny wodobrzusza i/lub oceny zaawansowania marskości wątroby.

Po stwierdzeniu wodobrzusza należy poszukiwać jego przyczyny. W tym celu wykonuje się szereg badań, w tym badania krwi mające na celu ocenę pracy wątroby i nerek. Pobiera się także próbki płynu z jamy otrzewnej, które są poddawane analizie pod kątem zawartości różnych komórek (np. leukocytów, komórek nowotworowych), glukozy, albuminy i białka. Wykonuje się też szereg innych badań, w tym obrazowych (TK, MRI, echokardiografia) w zależności od podejrzewanej przyczyny wodobrzusza (choroby serca, nowotwór itp.).

Jakie są metody leczenia?

Leczenie wodobrzusza ukierunkowane jest na leczenie choroby podstawowej i leczenie objawowe.

Choroby wątroby są rozległym zagadnieniem. W tej grupie chorych, poza leczeniem swoistym, konieczne jest także leczenie innych nieprawidłowości wynikających z upośledzonej funkcji tego narządu, jak: zaburzenia krzepnięcia krwi, małe stężenie albumin (frakcji białek krwi).

W przypadku choroby nowotworowej leczenie uzależnione jest od rodzaju i lokalizacji guza i może obejmować leczenie chirurgiczne, chemioterapię bądź radioterapię.

W niewydolności krążenia leczenie obejmuje leczenie przyczynowe i leczenie objawowe, które pokrywa się z leczeniem objawowym wodobrzusza.

W przypadku wodobrzusza spowodowanego hipoalbuminemią konieczne jest uzupełnienie albumin i leczenie choroby podstawowej.

W objawowym leczeniu wodobrzusza stosuje się leki moczopędne (diuretyki, potocznie określane jako leki odwadniające), które można podawać dożylnie lub doustnie. W przypadku duszności towarzyszącej zaawansowanemu wodobrzuszu, braku efektu stosowanych leków lub pogorszenia się stanu ogólnego chorego z wodobrzuszem stosuje się nakłucie jamy brzusznej z usunięciem części płynu z otrzewnej (lecznicze nakłucie jamy otrzewnej).

Jakie jest postępowanie?

Wodobrzusze jest objawem wymagającym pilnej diagnostyki, stąd konieczność kontaktu z lekarzem.

Leczenie wodobrzusza wymaga ścisłej współpracy między lekarzem a pacjentem. W terapii ważne jest nie tylko leczenie objawowe wodobrzusza, ale także przyczynowe, czyli leczenie choroby podstawowej będącej przyczyną rozwoju wodobrzusza. Poza systematycznym stosowaniem leków zgodnie z zaleceniami lekarza, okresową kontrolą lekarską oraz kontrolą badań biochemicznych, ważne są także: częste mierzenie obwodu brzucha, pomiar masy ciała oraz bilansowanie płynów przyjętych i wydalonych. U chorego z wodobrzuszem konieczne jest ograniczenie przyjmowanych płynów oraz soli kuchennej.

Najczęstsze pytania

Czy wodobrzusze zawsze oznacza marskość wątroby?

Wodobrzusze jest objawem występującym w przebiegu wielu chorób, ale marskość wątroby jest jego najczęstszą przyczyną. W przypadku pierwszego epizodu wodobrzusza konieczne jest zebranie dokładnego wywiadu chorobowego oraz przeprowadzenie szczegółowej diagnostyki w celu wykrycia przyczyny tego objawu.

Jakie są powikłania nakłucia wodobrzusza?

Nakłucie jamy otrzewnej można podzielić na diagnostyczne (ma na celu ustalenie rozpoznania, czyli przyczyny wodobrzusza) i lecznicze. Nakłucie wykonuje się cienką igłą, w przypadku dłużej trwającego drenażu pozostawia się w jamie brzusznej cienki plastikowy dren. Powikłania nakłucia występują rzadko i obejmują krwiak lub krwawienie do jamy otrzewnej, nakłucie jelita lub pęcherza moczowego. W przypadku pozostawienia drenu istnieje większe ryzyko zapalenia jamy otrzewnej.

Jakie są możliwe powikłania wodobrzusza?

Powikłania wodobrzusza obejmują:

  • duszność, wynikająca z ucisku na przeponę przez dużą ilość płynu w jamie brzusznej,
  • przemieszczenie bakterii z jelita do płynu w jamie brzusznej, co powoduje bakteryjne zapalenie otrzewnej.

Z wodobrzuszem często współistnieją obrzęki kończyn dolnych i płyn w jamie opłucnej.

Dlaczego chorzy z wodobrzuszem powinni ograniczać ilość sodu (soli kuchennej) w diecie? Bardzo często w przebiegu wodobrzusza obserwuje się zmniejszenie zawartości sodu w osoczu; stan ten wynika z nadmiaru wody, a nie z niedoboru sodu. Paradoksalnie zwiększając ilość sodu w diecie, doprowadza się do zatrzymywania wody w organizmie, co jest niepożądane w przypadku wodobrzusza. W niektórych sytuacjach klinicznych konieczne staje się ograniczanie spożywania płynów oraz zmniejszenie ilości soli (źródła sodu) w diecie.

Czy diuretyki (leki moczopędne) podawane dożylnie działają lepiej niż podawane doustnie? Diuretyki mają za zadanie zwiększenie wydalania wody z organizmu, co jest pożądane w leczeniu wodobrzusza. Preferowane jest ich podawanie drogą doustną, ponieważ wiąże się ona z lepszą tolerancją leczenia i zmniejszeniem częstości występowania działań niepożądanych, jakimi są zbyt duże wahania w objętości płynów w organizmie, obniżenie ciśnienia tętniczego czy zaburzenia mineralne. Decyzja o drodze podania leku zależy między innymi od stanu klinicznego pacjenta.

Piśmiennictwo:

Dąbrowski A. (red.): Gastroenterologia. Medical Tribune Polska.
Szczeklik A. (red.): Choroby wewnętrzne, kompendium. Medycyna Praktyczna, Kraków 2012.
Hartleb M.: Problemy w praktyce hepatologicznej. Medycyna Praktyczna 2012: 11.

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

 

Aktualności

  • Rak trzustki - trudny przeciwnik
    Rak trzustki jest wciąż uważany za jeden z najgroźniejszych nowotworów złośliwych. Ryzyko zachorowania na niego można jednak w istotny sposób obniżyć poprzez unikanie otyłości, palenia papierosów czy nadużywania alkoholu – przekonują eksperci.
  • WZW typu C już niedługo wyleczalne w 100%
    Wirus HCV może powodować raka wątroby i jej śmiertelną niewydolność. Nowe leki, choć na razie zbyt drogie, mogą być przełomem dla ludzi, którzy przeważnie chorują nie z własnej winy – mówili lekarze na konferencji w dniu świadomości o zapaleniach wątroby.
  • Botoks może pomóc leczyć raka żołądka?
    Botoks, najbardziej znany z zastosowania w medycynie estetycznej – do wygłaszania zmarszczek – może pomóc w leczeniu raka żołądka - wskazują badania na myszach, o których informuje pismo „Science Translational Medicine”.

Lekarze odpowiadają na pytania

  • Przyczyny powiększenia wymiarów trzustki
    Wróciłam z zagranicznych wakacji z tępym bólem brzucha ulokowanym w prawym podżebrzu (ból wystąpił po wypiciu alkoholu). Wstępny wywiad z lekarzem i dostałam skierowanie na USG, które wykazało powiększoną głowę trzustki, niejednorodną o nieostrych obrysach.
  • Czarny śluz w stolcu
    Niepokoi mnie pewien objaw, jakim jest co jakiś czas prawie czarny śluz w stolcu. Czego może to być objaw?
  • Ból po laparoskopii
    Jestem 7. dzień po laparoskopowym usunięciu pęcherzyka żółciowego, oprócz dolegliwości bólowych w ranach pooperacyjnych i bólu pod prawym żebrem przy wdechu (chociaż bardziej nazwałabym to skurczem), dziś zauważyłam, że stolec jest zielony. Nie jadłam nic takiego. Czy to normalne po takiej operacji?

Zobacz, gdzie się leczyć

Lekarz specjalista
Szukaj
Szpitale, przychodnie, gabinety
Szukaj

Zadaj pytanie ekspertowi:

Lekarze komentują