18 grudnia 2014 roku
poczta
zaloguj się
 
Gastrologia - Medycyna Praktyczna: Lekarze pacjentom
medycyna praktyczna dla pacjentów

Wodobrzusze

Poleć:
Udostępnij:
lek. med. Magdalena Przybylska-Feluś
Klinika Gastroenterologii i Hepatologii UJ CM, Kraków
Wodobrzusze
Wodobrzusze (Fot. Choroby wewnętrzne, red. A. Szczeklik, Medycyna Praktyczna, Kraków 2010)

Co to jest wodobrzusze?

Wodobrzusze (dawniej określane jako puchlina brzuszna) to nagromadzenie płynu w jamie brzusznej.

Prawidłowo w obrębie jamy brzusznej występuje niewielka ilość płynu, który ma za zadanie amortyzować znajdujące się w niej narządy. Zwiększenie tej ilości >150 ml jest patologią. W zależności od ilości płynu określamy wodobrzusze jako łagodne, umiarkowane lub zaawansowane.

Jakie są jego przyczyny?

Do gromadzenie płynu w jamie brzusznej może dochodzić w wyniku jednego z czterech mechanizmów, obejmujących:

  • zbyt wysokie ciśnienie w naczyniach żylnych odprowadzających krew z narządów jamy brzusznej (tzw. nadciśnienie wrotne),
  • zbyt mała ilość białek w krwi (np. gdy synteza białek jest upośledzona lub dochodzi do ich nadmiernej utraty),
  • nadprodukcja płynu (np. przez komórki nowotworowe),
  • upośledzony odpływ płynu przez naczynia limfatyczne.

Najczęstsze przyczyny wodobrzusza to nadciśnienie wrotne w przebiegu marskości wątroby (zob. Marskość wątroby), choroby nowotworowe, niewydolność serca lub infekcje. Inne przyczyny (np. zapalenie trzustki, niewydolność nerek, niedobór białka w przebiegu niedożywienia) są dużo rzadsze.

Marskość wątroby to stan, w którym miąższ wątroby wskutek przewlekłego procesu zapalnego ulega nieprawidłowej przebudowie ze znacznym włóknieniem, co powoduje zaburzenia czynności wątroby. Marskość wątroby ma charakter postępujący, wraz z zaburzeniem struktury wątroby pojawiają się objawy świadczące o upośledzeniu funkcji tego narządu. Poza nieprawidłową funkcją wątroby włóknienie tkanki wątrobowej powoduje upośledzenie przepływu krwi w krążeniu wrotnym, co powoduje powstanie nadciśnienia wrotnego i może prowadzić do wodobrzusza.

Jakie są jego objawy?

Pierwszym objawem wodobrzusza jest stopniowo powiększający się obwód brzucha z towarzyszącym dyskomfortem w obrębie jamy brzusznej, pobolewaniem i nudnościami. Wodobrzusze nie jest chorobą, ale objawem, który może występować w przebiegu wielu chorób, dlatego często towarzyszą mu inne objawy związane z chorobami leżącymi u jego podłoża.

W przebiegu wodobrzusza związanego z marskością wątroby mogą występować np. żółtaczka, świąd skóry i ginekomastia (nadmierny rozwój gruczołów piersiowych) u mężczyzn. Często razem z wodobrzuszem występują obrzęki kończyn dolnych oraz objawy upośledzonego krzepnięcia.

W przebiegu niewydolności serca obecne są: duszność, obrzęki kończyn dolnych, ograniczona tolerancja wysiłku fizycznego, konieczność oddawania moczu w nocy (nykturia). U chorych z tej grupy często wcześniej rozpoznano choroby kardiologiczne, jak choroba niedokrwienna serca, wady zastawkowe lub przebyli zawał serca.

Choroby nowotworowe mają różnorodne objawy w zależności od lokalizacji zmian. W przypadku chorób przewodu pokarmowego są to na przykład bóle brzucha, nudności i/lub wymioty, zmiana rytmu wypróżnień. Chorobie nowotworowej często towarzyszy postępująca utrata masy ciała lub zakrzepica w obrębie żył głębokich.

U kobiet wodobrzusze może być jednym z pierwszych objawów guza jajnika.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Do lekarza należy się zgłosić w przypadku narastania obwodu brzucha w krótkim czasie, obrzęków kończyn dolnych, postępującego pogorszenia tolerancji wysiłku fizycznego, żółtaczki, długiego krwawienia po skaleczeniu czy nawracających samoistnych krwawień (np. z nosa, dziąseł).

Osoby z rozpoznanym wodobrzuszem lub stwierdzoną patologią wątroby muszą zwracać uwagę na występujące u siebie objawy. Pilnego kontaktu z lekarzem zawsze wymaga gwałtowne narastanie obwodu brzucha pomimo stosowania leków, duszność, objawy krwawienia do przewodu pokarmowego (wymioty wyglądające jak fusy kawy lub zawierające świeżą krew, kał czarny jak smoła, krwawienie z dolnego odcinka przewodu pokarmowego), zmniejszenie ilości oddawanego moczu oraz zaburzenia świadomości, jak np. nadmierna senność.

Warto także skonsultować z lekarzem nieprawidłowe wyniki badań laboratoryjnych wykonywanych np. w ramach ogólnie pojętej profilaktyki.

W jaki sposób lekarz ustala rozpoznanie?

Wodobrzusze może zostać wykryte podczas badania fizykalnego jamy brzusznej. Badając pacjenta dotykiem (badanie palpacyjne), lekarz stwierdza wówczas tzw. objaw chełbotania, a opukujac jamę brzuszną może wykryć stłumienie wywołane przez płyn.

Pacjenci z zaawansowanym wodobrzuszem mają charakterystyczny wygląd „kasztanowego ludzika” – duży brzuch i chude kończyny. Wodobrzusze łagodne trudno stwierdzić w badaniu fizykalnym, najczęściej stwierdza się w badaniach obrazowych, takich jak badanie ultrasonograficzne (USG) czy tomografia komputerowa jamy brzusznej i miednicy. Wodobrzusze umiarkowane lub zaawansowane może być stwierdzone w badaniu fizykalnym, a objaw ten jest potwierdzany w badaniach obrazowych. Badania obrazowe wykonuje się także celem diagnostyki przyczyny wodobrzusza i/lub oceny zaawansowania marskości wątroby.

Po stwierdzeniu wodobrzusza należy poszukiwać jego przyczyny. W tym celu wykonuje się szereg badań, w tym badania krwi mające na celu ocenę pracy wątroby i nerek. Pobiera się także próbki płynu z jamy otrzewnej, które są poddawane analizie pod kątem zawartości różnych komórek (np. leukocytów, komórek nowotworowych), glukozy, albuminy i białka. Wykonuje się też szereg innych badań, w tym obrazowych (TK, MRI, echokardiografia) w zależności od podejrzewanej przyczyny wodobrzusza (choroby serca, nowotwór itp.).

Jakie są metody leczenia?

Leczenie wodobrzusza ukierunkowane jest na leczenie choroby podstawowej i leczenie objawowe.

Choroby wątroby są rozległym zagadnieniem. W tej grupie chorych, poza leczeniem swoistym, konieczne jest także leczenie innych nieprawidłowości wynikających z upośledzonej funkcji tego narządu, jak: zaburzenia krzepnięcia krwi, małe stężenie albumin (frakcji białek krwi).

W przypadku choroby nowotworowej leczenie uzależnione jest od rodzaju i lokalizacji guza i może obejmować leczenie chirurgiczne, chemioterapię bądź radioterapię.

W niewydolności krążenia leczenie obejmuje leczenie przyczynowe i leczenie objawowe, które pokrywa się z leczeniem objawowym wodobrzusza.

W przypadku wodobrzusza spowodowanego hipoalbuminemią konieczne jest uzupełnienie albumin i leczenie choroby podstawowej.

W objawowym leczeniu wodobrzusza stosuje się leki moczopędne (diuretyki, potocznie określane jako leki odwadniające), które można podawać dożylnie lub doustnie. W przypadku duszności towarzyszącej zaawansowanemu wodobrzuszu, braku efektu stosowanych leków lub pogorszenia się stanu ogólnego chorego z wodobrzuszem stosuje się nakłucie jamy brzusznej z usunięciem części płynu z otrzewnej (lecznicze nakłucie jamy otrzewnej).

Jakie jest postępowanie?

Wodobrzusze jest objawem wymagającym pilnej diagnostyki, stąd konieczność kontaktu z lekarzem.

Leczenie wodobrzusza wymaga ścisłej współpracy między lekarzem a pacjentem. W terapii ważne jest nie tylko leczenie objawowe wodobrzusza, ale także przyczynowe, czyli leczenie choroby podstawowej będącej przyczyną rozwoju wodobrzusza. Poza systematycznym stosowaniem leków zgodnie z zaleceniami lekarza, okresową kontrolą lekarską oraz kontrolą badań biochemicznych, ważne są także: częste mierzenie obwodu brzucha, pomiar masy ciała oraz bilansowanie płynów przyjętych i wydalonych. U chorego z wodobrzuszem konieczne jest ograniczenie przyjmowanych płynów oraz soli kuchennej.

Najczęstsze pytania

Czy wodobrzusze zawsze oznacza marskość wątroby?

Wodobrzusze jest objawem występującym w przebiegu wielu chorób, ale marskość wątroby jest jego najczęstszą przyczyną. W przypadku pierwszego epizodu wodobrzusza konieczne jest zebranie dokładnego wywiadu chorobowego oraz przeprowadzenie szczegółowej diagnostyki w celu wykrycia przyczyny tego objawu.

Jakie są powikłania nakłucia wodobrzusza?

Nakłucie jamy otrzewnej można podzielić na diagnostyczne (ma na celu ustalenie rozpoznania, czyli przyczyny wodobrzusza) i lecznicze. Nakłucie wykonuje się cienką igłą, w przypadku dłużej trwającego drenażu pozostawia się w jamie brzusznej cienki plastikowy dren. Powikłania nakłucia występują rzadko i obejmują krwiak lub krwawienie do jamy otrzewnej, nakłucie jelita lub pęcherza moczowego. W przypadku pozostawienia drenu istnieje większe ryzyko zapalenia jamy otrzewnej.

Jakie są możliwe powikłania wodobrzusza?

Powikłania wodobrzusza obejmują:

  • duszność, wynikająca z ucisku na przeponę przez dużą ilość płynu w jamie brzusznej,
  • przemieszczenie bakterii z jelita do płynu w jamie brzusznej, co powoduje bakteryjne zapalenie otrzewnej.

Z wodobrzuszem często współistnieją obrzęki kończyn dolnych i płyn w jamie opłucnej.

Dlaczego chorzy z wodobrzuszem powinni ograniczać ilość sodu (soli kuchennej) w diecie? Bardzo często w przebiegu wodobrzusza obserwuje się zmniejszenie zawartości sodu w osoczu; stan ten wynika z nadmiaru wody, a nie z niedoboru sodu. Paradoksalnie zwiększając ilość sodu w diecie, doprowadza się do zatrzymywania wody w organizmie, co jest niepożądane w przypadku wodobrzusza. W niektórych sytuacjach klinicznych konieczne staje się ograniczanie spożywania płynów oraz zmniejszenie ilości soli (źródła sodu) w diecie.

Czy diuretyki (leki moczopędne) podawane dożylnie działają lepiej niż podawane doustnie? Diuretyki mają za zadanie zwiększenie wydalania wody z organizmu, co jest pożądane w leczeniu wodobrzusza. Preferowane jest ich podawanie drogą doustną, ponieważ wiąże się ona z lepszą tolerancją leczenia i zmniejszeniem częstości występowania działań niepożądanych, jakimi są zbyt duże wahania w objętości płynów w organizmie, obniżenie ciśnienia tętniczego czy zaburzenia mineralne. Decyzja o drodze podania leku zależy między innymi od stanu klinicznego pacjenta.

Piśmiennictwo:

Dąbrowski A. (red.): Gastroenterologia. Medical Tribune Polska.
Szczeklik A. (red.): Choroby wewnętrzne, kompendium. Medycyna Praktyczna, Kraków 2012.
Hartleb M.: Problemy w praktyce hepatologicznej. Medycyna Praktyczna 2012: 11.
Poleć:
Udostępnij:

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

 

Aktualności

  • Rak trzustki - trudny przeciwnik
    Rak trzustki jest wciąż uważany za jeden z najgroźniejszych nowotworów złośliwych. Ryzyko zachorowania na niego można jednak w istotny sposób obniżyć poprzez unikanie otyłości, palenia papierosów czy nadużywania alkoholu – przekonują eksperci.
  • WZW typu C już niedługo wyleczalne w 100%
    Wirus HCV może powodować raka wątroby i jej śmiertelną niewydolność. Nowe leki, choć na razie zbyt drogie, mogą być przełomem dla ludzi, którzy przeważnie chorują nie z własnej winy – mówili lekarze na konferencji w dniu świadomości o zapaleniach wątroby.
  • Botoks może pomóc leczyć raka żołądka?
    Botoks, najbardziej znany z zastosowania w medycynie estetycznej – do wygłaszania zmarszczek – może pomóc w leczeniu raka żołądka - wskazują badania na myszach, o których informuje pismo „Science Translational Medicine”.

Lekarze odpowiadają na pytania

Zobacz, gdzie się leczyć

Lekarz specjalista
Szukaj
Szpitale, przychodnie, gabinety
Szukaj

Zadaj pytanie ekspertowi:

Lekarze komentują