Celiakia

CeliakiaOceń:
(4.50/5 z 8 ocen)
dr med. Edyta Santorek-Strumiłło
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
Celiakia
Fot.: sxc.hu

Co to jest celiakia i jakie są jej przyczyny?

Celiakia (choroba trzewna) jest chorobą genetyczną o charakterze autoimmunologicznym (tzn. spowodowaną przez niewłaściwą reakcję odpornościową organizmu przeciw własnym tkankom) związaną z nietolerancją glutenu.

Pod wspólną nazwą gluten kryją się tutaj poszczególne składowe białka zawartego w zbożach (pszenicy, życie, jęczmieniu i owsie).

U chorych na celiakię gluten powoduje zanik kosmków jelitowych (wypustek śluzówki jelit odpowiedzialnych za przyswajanie substancji odżywczych z pożywienia), co prowadzi do zaburzeń wchłaniania, niedożywienia i niedoborów składników odżywczych w organizmie.

Celiakia. Kosmki jelitowe

Ryc. 1. Kosmki jelitowe

Celiakia - przyczyny

Przyczyny celiakii nie są dokładnie i jednoznacznie zdefiniowane. Uważa się, że celiakia może rozwijać się pod wpływem czynników:

  • genetycznych
  • środowiskowych
  • metabolicznych
  • immunologicznych
  • zakaźnych.

Liczne badania wskazują, że celiakia może się wiązać z obciążeniem dziedzicznym. Potwierdzeniem może być częstsze występowanie celiakii u bliźniąt jednojajowych (70—75%) i krewnych pierwszego stopnia (rodzice, dzieci, rodzeństwo) osób chorych na celiakię (5—10%). Ponadto zaobserwowano, że u zdecydowanej większości chorych (95%) można wyodrębnić antygeny, które silnie wiążą się z jednym z głównych składników glutenu a przez to mają zdolność do aktywowania limfocytów. Wiąże się to z pobudzeniem reakcji zapalnej, co z kolei prowadzi do zaniku kosmków jelitowych i zmniejszenia wytwarzania enzymów trawiennych przez komórki nabłonka jelit.

Wszystkie te procesy powodują zaburzenia perystaltyki jelit i wchłaniania substancji odżywczych, co prowadzi do niedoboru składników odżywczych i wyniszczenia organizmu. Ostra, nieleczona celiakia może prowadzić do niedożywienia, które może być nawet zagrożeniem dla życia pacjenta.

Jak często występuje celiakia?

Celiakia może wystąpić w każdym wieku, jednak najczęściej ujawnia się we wczesnym dzieciństwie i u osób między 30. a 50. rokiem życia. Celiakia występuje znacznie częściej u kobiet niż u mężczyzn (stosunek zachorowań wynosi 2:1).

Według danych epidemiologicznych celiakia występuje u ok. 1% populacji (szacuje się, że w Polsce jest to około 400 tysięcy osób).

Celiakia to jedna z najczęstszych chorób genetycznych rasy białej. Ryzyko wystąpienia celiakii zwiększa się, jeśli choruje krewny pierwszego stopnia (rodzice, bracia, siostry, dzieci) lub jedno z bliźniąt jednojajowych.

Jak się objawia celiakia?

Celiakia może rozpocząć się nagle ze znacznym nasileniem objawów lub jej objawy mogą narastać stopniowo. Celiakia może też pozostać bezobjawowa.

Wyróżniamy trzy postacie celiakii

  1. Celiakia klasyczna (pełnoobjawowa, jawna)

    Celiakia klasyczna najczęściej powoduje:
    • przewlekłą biegunkę tłuszczową lub wodnistą (stolce są luźne, cuchnące i połyskujące)
    • spadek masy ciała u dorosłych lub brak przyrostu masy ciała u dzieci
    • bóle brzucha, wzdęcia, zwiększenie obwodu brzucha
    • u dzieci zaburzenia rozwoju fizycznego, głównie wzrostu
    • różne objawy związane z zaburzeniami wchłaniania mikroelementów, makroelementów oraz witamin (np. niedokrwistość z niedoboru żelaza, osteoporoza)

    Celiakia klasyczna najczęściej występuje u dzieci, osób w podeszłym wieku a także kobiet w ciąży. U dzieci objawy celiakii pojawiają się po około miesiącu od wprowadzenia do diety mąki i innych produktów zawierających gluten. U chorych dolegliwości związane z jamą brzuszną a objawy związane z zaburzeniami wchłaniania nakładają się na ten obraz kliniczny.


  2. Celiakia nietypowa

    Celiakia nietypowa powoduje głównie objawy świadczące o zaburzeniach wchłaniania jelitowego, takie jak:
    • zaburzenia układu krwiotwórczego: niedokrwistość z niedoboru żelaza
    • zmiany skórne i błon śluzowych (nawracające afty, zapalenia błony śluzowej jamy ustnej, opryszczkowe zapalenie skóry)
    • zaburzenia związane z nieprawidłowym wchłanianiem wapnia (osteoporoza, złamania patologiczne, niedorozwój szkliwa zębowego, bóle kostno-stawowe)
    • zaburzenia ruchomości stawów (zapalenie stawów – najczęściej symetryczne, obejmujące wiele dużych stawów, np. - barkowe, kolanowe, biodrowe, a dopiero w dalszej kolejności skokowe, łokciowe, nadgarstki)
    • zaburzenia neurologiczne i psychiatryczne (padaczka, depresja, ataksja, nawracające bóle głowy, zaburzenia koncentracji uwagi) - występują u około 10—15% pacjentów z celiakią
    • zaburzenia układu rozrodzczego (skłonność do poronień, idiopatyczna niepłodność męska i żeńska, obniżone libido, zaburzenia potencji, hipogonadyzm i hiperprolaktynemia u mężczyzn) - występują u około 20% pacjentów z celiakią
    • zaburzenia czynności wątroby: pierwotna marskość wątroby, stłuszczenie wątroby, hipercholesterolemia (podwyższone stężenie cholesterolu we krwi)

    Ta postać choroby trzewnej wiąże się z występowaniem niewielkich objawów jelitowych, pomimo typowych dla celiakii zaników kosmków jelitowych śluzówki jelita cienkiego. Szacuje się, że ten typ celiakii występuje około 7 razy częściej niż typ klasyczny, ale ze względu na mało charakterystyczne obawy stwarza duże trudności diagnostyczne. Nasilenie objawów chorobowych może być wywołane infekcją wirusową lub bakteryjną, urazem tkanek miękkich (np. przebyty zabieg operacyjny) a także ciążą.


  3. Celiakia bezobjawowa

    Celiakię bezobjawową stwierdza się u pacjentów bez objawów klinicznych choroby, u których w surowicy krwi obecne są swoiste przeciwciała (IgAEmA). U pacjentów z celiakią bezobjawową kosmki jelitowe mogą być prawidłowe. Taka forma choroby to celiakia latentna. Pacjenci z tą postacią celiakii są w grupie zwiększonego ryzyka zaniku kosmków jelitowych w ciągu 10 lat od rozpoznania celiakii latentnej. U pacjentów bez objawów klinicznych, ale z zanikiem kosmków jelitowych rozpoznawana jest tzw. celiakia niema.

Co robić w razie wystąpienia objawów celiakii?

W razie wystąpienia objawów, które mogą wskazywać na celiakię, należy zgłosić się do lekarza pierwszego kontaktu.

Nie należy samemu wprowadzać diety bezglutenowej, ponieważ może to zafałszować wyniki badań dodatkowych i utrudnić rozpoznanie lub wykluczenie celiakii. Jeżeli lekarz rodzinny na podstawie badania przedmiotowego i podmiotowego potwierdzi przypuszczenia o celiakii, skieruje pacjenta do specjalisty gastroenterologa celem wykonania dalszych, bardziej szczegółowych badań dodatkowych.

Jak lekarz ustala diagnozę celiakii?

Należy pamiętać o tym, że celiakia jest chorobą, której nie można rozpoznać tylko na podstawie badania podmiotowego i przedmiotowego. Lekarz rodzinny na tej podstawie może jedynie podejrzewać chorobę, natomiast badaniem potwierdzającym są badania laboratoryjne i biopsja śluzówki jelita cienkiego.

Z pobranej próbki krwi wykonuje się oznaczenia aktywności swoistych przeciwciał przeciwko: endomysium mięśni gładkich (EmA), transglutanimazie tkankowej (tTG) i deamidowanej gliadynie (DGP).

Dodatni wynik badania jednego lub większej liczby spośród wymienionych przeciwciał stanowi wskazanie do wykonania biopsji błony śluzowej jelita cienkiego. Trzeba pamiętać o tym, iż wynik negatywny badania przeciwciał u pacjenta z objawami wskazującymi na celiakię nie wyklucza choroby. W tym przypadku również należy wykonać biopsję śluzówki jelita cienkiego, która dostarczy materiału do uzyskania ostatecznego wyniku.

Biopsję jelita wykonuje się w trakcie badania endoskopowego - materiał do badania pobiera się specjalnymi kleszczykami a uzyskany w ten sposób fragment wysyła się do badania histopatologicznego. W trakcie badania lekarz stwierdza makroskopowo wygładzoną powierzchnię jelita cienkiego i rozdęte pętle jelitowe. Biopsję wykonuje się pod kontrolą wzroku, aby uniknąć pobrania materiału z makroskopowo niezmienionej śluzówki. Drugą metodą jest tzw. biopsja ssąca metodą kapsułkową, która nie wymaga wykonania endoskopii.

U małych dzieci badanie endoskopowe wykonuje się w znieczuleniu ogólnym.

Niekiedy w diagnostyce celiakii wykonuje się też badania genetyczne. Są one stosowane w razie wątpliwości diagnostycznych. W razie wykrycia u pacjenta antygenów HLA-DQ2 lub HLA-DQ8 stwierdza się predyspozycję genetyczną do celiakii, natomiast brak tych antygenów w zasadzie wyklucza rozpoznanie celiakii.

Jakie są sposoby leczenia celiakii?

Jak dotąd jedyną skuteczną metodą leczenia jest stosowanie diety bezglutenowej. W postaci ostrej bez objawów niedoborów składników odżywczych wprowadzanie diety bezglutenowej jest wystarczającą metodą terapeutyczną. W przypadku wystąpienia objawów niedoborowych lekarz dodatkowo może zalecić podawanie makroelementów, mikroelementów i witamin, w zależności od potrzeb.

Dieta bezglutenowa obejmuje eliminację z diety chorego na celiakię zbóż (pszenicy, żyta, jęczmienia, owsa, pszenżyta, orkiszu) lub ich przetworzonych postaci i zastąpienie ich innymi produktami bez zawartości glutenu. Wszystkie wyroby nie zawierające glutenu oznaczone są przez producentów symbolem przekreślonego kłosa. Za bezglutenowe uznawane są również pokarmy, w których zawartość glutenu jest mniejsza niż 20 mg/kg produktu. Producenci żywności zobowiązani są do umieszczania na etykietach informacji dotyczących pochodzenia skrobi, jeśli może ona zawierać gluten a także informacji o innych składnikach wywołujących alergię (w tym także o glutenie).

Stosowanymi zamiennikami są: ziemniaki, kukurydza, ryż, gryka, proso, soja, soczewica, fasola i ich przetwory a także produkty mniej popularne w Polsce: tapioka, maniok, sago, sorgo, amarantus.

Szczegółowy spis produktów dozwolonych dla osób chorujących na celiakię
  • pieczywo i kasze: pieczywo bezglutenowe, pieczywo ryżowe, makaron ryżowy, makaron sojowy, kasza gryczana, kasza jaglana, kasza kukurydziana, płatki ryżowe, płatki kukurydziane, chrupki kukurydziane, kukurydza prażona, kleik ryżowy, mąka ziemniaczana, skrobia kukurydziana, mąka kukurydziana, skrobia ryżowa, mąka ryżowa, ryż dmuchany, mąka gryczana, mąka z prosa, mąka sojowa, siemię lniane; należy zwracać uwagę, czy płatki ryżowe lub kukurydziane nie zawierają słodu jęczmiennego (zabronionego produktu)
  • mleko i produkty mleczne: mleko, kefir, maślanka, ser biały, jaja, jogurt naturalny; produkty takie, jak: śmietana, serki topione, sery żółte, jogurty smakowe, serki homogenizowane mogą zawierać jako zagęstnik skrobię pszenną (zabroniony produkt)
  • olej i tłuszcze: masło, margaryna, olej, oliwa z oliwek, tran i inne tłuszcze zwierzęce
  • wszystkie warzywa i owoce, również przetwory owocowe i owoce suszone
  • mięso i wędliny: wszystkie gatunki mięs, ryby, owoce morza, szlachetne wędliny, podroby
  • słodycze: słodycze i ciasteczka bezglutenowe, miód, cukier, fruktoza, dekstroza, budynie i kisiele na bazie mąki ziemniaczanej, galaretki, różne rodzaje orzechów, mak, sezam, dżem, syrop glukozowy, czekolada bez nadzienia, kakao naturalne
  • napoje: kawa naturalna, kawa rozpuszczalna, herbata czarna, herbata ziołowa, woda mineralna gazowana i niegazowana, napoje i soki owocowe
  • dodatki: drożdże naturalne, zioła, przyprawy jednoskładnikowe, ocet winny, ocet z jabłek, żelatyna, proszek do pieczenia bezglutenowy, soda oczyszczona, niektóre musztardy, niektóre majonezy i przeciery pomidorowe
  • alkohol: alkohole destylowane, wino, nalewki; należy zachować ostrożność w przypadku likierów, gdyż mogą zawierać niewielkie ilości glutenu

Spis produktów zabronionych dla osób chorujących na celiakię
  • pieczywo i kasze: pieczywo tradycyjne, pieczywo cukiernicze, makarony, kasza manna, kasza kus-kus, kasza jęczmienna (mazurska, perłowa, pęczak), otręby, musli, bułka tarta
  • mleko i produkty mleczne: jogurty z dodatkiem musli; należy zwrócić uwagę na dodatek skrobi i mąki pszennej jako zagęstnika, np. w jogurtach owocowych, śmietanie, serkach homogenizowanych
  • warzywa i owoce: niekiedy suszone owoce mogą być posypane mąką, żeby się nie sklejały
  • mięso i wędliny: konserwy mięsne i rybne, mięso i ryby panierowane, wysoko przetworzone produkty mięsne i rybne (parówki, pasztet, mielonka, kaszanki, salcesony, paluszki rybne itp.)
  • słodycze: ciasta, ciasteczka, wafle, biszkopty, paluszki, chałwa, nadziewane czekolady, batony, produkty zawierające słód jęczmienny, budyń tradycyjny, żelki i galaretki (mogą być obtoczone mąką)
  • napoje: kawa zbożowa, niektóre herbatki owocowe i kawy z dodatkiem słodu
  • dodatki: sosy, majonezy, ketchupy i musztardy z dodatkiem mąki, sos sojowy, zupy w proszku, zupy typu instant (tzw. „gorące kubki”), kostki rosołowe, zupy takie, jak barszcz biały i żurek
  • alkohol: piwo, whiskey, kwas chlebowy

Data utworzenia: 30.08.2010
strona 1 z 2
CeliakiaOceń:
(4.50/5 z 8 ocen)
Wysłanie wiadomości oznacza akceptację regulaminu
    • Anonim
      2017-01-19 11:07
      Witam. Czy jeżeli jestem na diecie bezglutenowej prawie rok jest sens robienia gastroskopii z wycinkami dwunastnicy? Wcześniej nie miałam żadnych badań, a gastrolog u którego byłam zalecił tylko dietę. Słyszałam, że teraz badanie mogłoby wyjść fałszywe, jeśli tak to co mogę zrobić?odpowiedz
      • anonim
        2017-06-21 21:50
        w takim przypadku najlepiej wykonać badania genetyczneodpowiedz
    • Magda
      2017-01-10 10:53
      Jeżeli ktokolwiek myśli, że ma problem z glutenem, koniecznie powinien wykonać badania w kierunku celiakii! To naprawdę nie są żarty... Można się ostro przejechać na tak głupiej sprawie. Ja chorowałam przez praktycznie całe życie, aż do momentu, kiedy koleżanka mnie uświadomiła, że to może być poważny problem... Na początku myślałam, że problem przedstawiał się tak: "zjem za dużo glutenu = będę miała problem, zjem troszeczkę = nic się nie stanie". I faktycznie, tak się dzieje kiedy jesteśmy wrażliwi na gluten. Gorzej jeżeli mamy celiakię. Wtedy każda nawet mikrodawka glutenu sprawia, że nasze jelita są dosłownie niszczone! Nasze kosmki jelitowe zanikają i przestajemy przyjmować substancje odżywcze z pożywienia. To prowadzi do niedoborów, które przekładają się później na suchą skórę, osteoporozę, anemie, niepłodność i mnóstwo innych okropnych chorób. Z tego co wiem najgorszą konsekwencją życia z nieleczoną celiakią są zmiany nowotworowe w jelicie cienkim, czyli wiadomo co... Warto zrobić sobie jeden szybki test naszego DNA na celiakię i wiedzieć, czy zagrażają nam prawdziwe, bardzo ciężkie konsekwencje... Chciałabym być "tylko" wrażliwa na gluten... Chętnie porozmawiam ze wszystkimi osobami borykającymi się lub zastanawiającymi się nad tym czy chorują na celiakię. Długo w tym siedzę i chętnie pomogę :) Do czasu aż przestanę nudzić się w domu :P Możecie napisać do mnie na buka.politechnika@gmail.com :)odpowiedz
    • ala
      2016-09-13 14:36
      Mam objawy celiakli po leczeniu astmy. Jadam tylko wieprzowinę i wołowinę z dużą iloscią tłuszczu zwierzęcego. Czuję się świetnie, nie mam astmy. Do picia tylko przegotowana woda z kranu. Człowiek to zwierze miesożerne, powinien jadać głównie mięso. Jeśli jada za mało choruje. Alaodpowiedz
    • dr. Kaizer
      2016-08-10 13:32
      Badania genetyczne w kierunku celiakii powinny rozpoczynać diagnostykę! Nikt nie powinien mówić, że jest inaczej, chyba że chce zaprzeczyć logice. Oni na tym nie zarobią to Ci nie powiedzą, że jest to lepsze. Prawda jest taka, że dzięki temu jednemu badaniu możemy praktycznie w 100% wykluczyć możliwość wystąpienia celiakii - i nie ma tu mowy o żadnym fałszywym wyniku jak w przypadku badaniu przeciwciał, dodatkowo można jeść albo nie jeść glutenu przed badaniem, bo nasze geny się nie zmieniają w przeciwieństwie do poziomu przeciwciał. Cenowo też to lepiej wygląda, bo jak się zsumuje wszystkie badania serologiczne to wychodzi drożej niż za badanie genetyczne, które można zrobić za mniej niż 300 zł! Nikomu nie zależy na waszym zdrowiu, zależy im tylko na wasze kasie. Nie dajcie się rolować! Lekarze którzy nie mają pojęcia o genetyce będą wypowiadać się przeciwko niej, bo to dla nich konkurencja i dziedzina o której nie mają pojęcia!odpowiedz
    • gosc
      2016-05-12 08:42
      Witam.moj maz mial zdiagnozowana celliakie w wieku niemowlęcym.16 lat stosowal scisla diete a kolejne 10 lat unikal glutenu w duzych ilosciach czyli nie jadl chleba,produktow macznych ale reszte jadll normalnie .Mial niedawno robiona biopsja i lekarz stwierdzil ze jest cudownie uzdrowiony i moze juz zaczac normalnie jeść.Jestem pelna obaw,przeciez to choroba na cale życie,jak to jest możliwe?odpowiedz
      • Matka Polka
        2017-02-04 16:17
        Jak lekarze mogą być takimi ignorantami jeśli chodzi o wiedzę??? Przecież to, że Pani mąż ma zdrowe jelito, to Wasz wspólny sukces- jego prawidłowej diety. Chyba, że tą celiakię miał zdiagnozowaną błędnie. Wystarczy test DNA i będziecie Państwo wiedzieli co i jak.odpowiedz
      • Ewa_78
        2016-09-05 11:04
        Celiakia niestety nie jest uleczalna (to choroba genetyczna) - można tylko unikać jej objawów. Jeśli Pani mąż został jako niemowle zdiagnozowany i leczony to przeciwciała odpowiedzialne za niszczenie kosmków jelitowych nie mogły powstać zatem jelito wygląda na zdrowe. Ale choroba rozwija się nadal... Proszę pamiętać, że celiakia może dawać różne objawy a czasem być w uśpieniu przez wiele lat i obudzić się pod wpływem silnego czynnika zewnętrznego. Dlatego najlepiej jest zrobic test DNA na celiakie, który da Państwu jednoznaczny wynik czy mąż jest choryodpowiedz
      • Gas
        2016-07-14 12:30
        W wieku niemowlęcym, więc pewnie kilkadziesiąt lat temu... Niech zrobi sobie badania genetyczne. Jeżeli nie będzie miał genów HLA DQ2/DQ8 to znaczy, że nigdy nie miał celiakii... Badanie kosztuje max 300 zł, ale naprawdę warto.odpowiedz
      • Edi
        2016-06-04 17:00
        Niech kategorycznie nie przestaje stosować prawidłowej diety i stylu życia.odpowiedz
        • Zrezygnowana
          2017-03-30 23:37
          Ja od 36 lat choruje na celiakie niestety z przyczyn finansowych ostro ostatnio nie przestrzegam diety jedynie staram sie jesc najmniej pieczywa -zastepuje waflami ryzowymi, ale zauwazylam od roku czasu (a diety nie stosujo od 15-lat) ostra anemie, oslabienie, problemy skorne sie nasilaja, nie wspominajac o wzdeciach po kilkanascie razy dziennie, na niektore objawy juz nie reaguje bo mnie glowa boli, boje sie isc do lekarza bo czuje ze moje cialo mowi STOP, :(odpowiedz

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

Aktualności

  • Ostrożnie cieszmy się wysypem grzybów
    W ostatnich tygodniach w mediach społecznościowych krąży wiele zdjęć zadowolonych grzybiarzy i ich pokaźnych zbiorów. Takiego wysypu grzybów nie było od dawna. Warto pamiętać o zagrożeniach związanych z zatruciem grzybami - pisze "Gazeta Polska Codziennie".
  • Sanepid zaprasza na wystawę o grzybach
    We wtorek w Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Warszawie zostanie otwarta wystawa „Poznaj Grzyby – Unikniesz Zatrucia”. Osoby, które lubią zbierać grzyby, dowiedzą się na niej, jak rozpoznać te jadalne i poznają zasady grzybobrania.
  • Przekonać do kolonoskopii
    Mimo że ryzyko zachorowania na raka jelita grubego w większym stopniu dotyczy mężczyzn, do wykonania kolonoskopii łatwiej przekonać niepalące kobiety z niższym wykształceniem, zamieszkujące małe miasteczka i wsie – wynika z badań przedstawionych podczas konferencji rozpoczynającej ogólnopolską kampanię profilaktyczno-edukacyjną „Servier – Wyłącz Raka”.

Lekarze odpowiadają na pytania

Przychodnie i gabinety lekarskie w pobliżu

Leki

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Korzystając ze stron oraz aplikacji mobilnych Medycyny Praktycznej, wyrażasz zgodę na używanie cookies zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki oraz zgodnie z polityką Medycyny Praktycznej dotyczącą plików cookies