Nudności i wymioty

Nudności i wymiotyOceń:
(1.00/5 z 1 ocen)
dr hab. n. med. Piotr Kopiński
NZOZ "Atopia", Kraków
Krakowska Wyższa Szkoła Promocji Zdrowia
Nudności i wymioty
Fot. iStockphoto

Co to są wymioty i nudności? Jaki jest mechanizm ich powstania?

Nudności i wymioty nie są chorobami, lecz objawami chorób.
Nudności to nieprzyjemne, niebolesne, subiektywne uczucie potrzeby zwymiotowania.
Wymioty polegają na gwałtownym zwracaniu treści z przewodu pokarmowego, zwykle wprost z żołądka. Zwykle poprzedzone są nudnościami (jako sygnałem ostrzegawczym), ale czasem bez poprzedzających nudności.

Ośrodek nerwowy odpowiedzialny bezpośrednio za „wykonanie” odruchu wymiotnego mieści się w rdzeniu przedłużonym (tzw. ośrodek wymiotny). Jest na bieżąco „informowany” przez tzw. strefę chemoreceptorową w dnie IV komory mózgu.

Do ośrodka wymiotnego bodźce wzbudzające wymioty dochodzą z następujących okolic:

  1. z receptorów w śluzówce gardła (dlatego można wyzwolić wymioty, drażniąc tylną ścianę gardła);
  2. z receptorów różnych narządów jamy brzusznej i otrzewnej (w chorobach przewodu pokarmowego, w tym w zatruciach pokarmowych i w zapaleniu otrzewnej, a nawet dróg moczowych),
  3. z receptorów serca (wymioty mogą być wczesnym objawem zawału serca) oraz z receptorów opłucnej i płuc;
  4. z ucha wewnętrznego (tzw. błędnika, odpowiedzialnego za kontrolę równowagi), dlatego wymioty są typowym objawem choroby morskiej, lokomocyjnej albo mogą być np. konsekwencją jazdy na karuzeli,
  5. z węchomózgowia (przykra woń może wyzwolić nudności lub wymioty),
  6. z ośrodków asocjacyjnych kory mózgowej (jak wiadomo, wymioty mogą być konsekwencją przykrych, budzących obrzydzenie obserwacji i doświadczeń),
  7. ze wspomnianej wyżej strefy chemoreceptorowej - dlatego wymiotują kobiety w ciąży, ale także ludzie w stanie ciężkiego zatrucia obejmującego cały organizm, spowodowanego np. toksynami bakteryjnymi, truciznami, lekami lub alkoholem, a także w chorobach wątroby czy nerek (ciężka niewydolność nerek, tzw. mocznica).

„Decyzja” podejmowana przez ośrodek wymiotny realizowana jest poprzez skurcze żołądka, jelit i przełyku (tzw. skurcze antyperystaltyczne, czyli przebiegające w kierunku odwrotnym do normalnej perystaltyki przewodu pokarmowego) z równoczesnym rozluźnieniem zwieraczy przełyku. Towarzyszy im silny skurcz mięśni brzucha i przepony, a potem mięśni klatki piersiowej, w konsekwencji ciśnienie w żołądku o 100-200 mm Hg przewyższa to w przełyku i jamie ustnej. Dochodzi do wyrzucania treści żołądka najpierw do przełyku, a następnie na zewnątrz. U osób przytomnych, bez ciężkich chorób układu nerwowego, wymiociny nie przedostają się do dróg oddechowych, gdyż równocześnie następuje zatrzymanie wdechu i zamknięcie głośni. Zwykle współwystępują inne odruchy wegetatywne (w części wskutek pobudzenia nerwu błędnego), takie jak spadek ciśnienia, zmniejszenie częstotliwości rytmu serca, wzmożone wydzielanie śliny i zblednięcie.

Z założenia wymioty mają na celu usunięcie szkodliwych toksyn lub drobnoustrojów, które przedostały się do organizmu, zwłaszcza do przewodu pokarmowego. Ciekawe zjawisko zachodzi u kobiet ciężarnych. Wymioty przypadają na okres organogenezy płodu, czyli dokładnie ten okres jego rozwoju, gdy rozmaite substancje (leki, toksyny, niektóre pokarmy), dostawszy się do ustroju dziecka, mogłyby spowodować trwałe uszkodzenie tworzących się tkanek i narządów z powstaniem ciężkich wad rozwojowych. Układ chemoreceptorów podstawy komory IV jest wówczas wybitnie uwrażliwiony na bodźce docierające do niego ze strumieniem krążącej krwi. Wymioty występują wówczas jakby „na wszelki wypadek”.

Jak często występują nudności oraz wymioty i jakie są ich najważniejsze przyczyny?

Nudności i wymioty występują powszechnie i często można je połączyć ze względnie niegroźnymi stanami, np. nadużyciem alkoholu, stresem czy wczesnym okresem ciąży.

Jak niemniej nudności i wymioty mogą być też objawami ciężkich lub poważnych chorób. Z przeglądu wymienionych powyżej mechanizmów logicznie wynika lista stanów chorobowych najczęściej powodujących wymioty.

  1. Zatrucie toksynami lub lekami. Typowe przykłady obejmują alkohol i grzyby, a także cytostatyki, czyli leki przyjmowane w chemoterapii nowotworów. Wśród innych leków stanowiących częstą przyczynę nudności i wymiotów znajdują się niesteroidowe leki przeciwzapalne (m.in. silnie drażnią śluzówkę żołądka), niektóre leki nasercowe, antybiotyki, hormonalne środki antykoncepcyjne (zwłaszcza zawarty w nich progesteron, wydaje się, że ten hormon jest też w pierwszej kolejności odpowiedzialny za wymioty ciężarnych) i niektóre leki doustne przyjmowane przez chorych na cukrzycę typu 2.
  2. Choroby ośrodkowego układu nerwowego. Przyczyną nudności i wymiotów może być praktycznie każdy stan ze wzrostem ciśnienia wewnątrz czaszki, w tym tak groźne choroby, jak guz mózgu, udar, krwotok podpajęczynówkowy i urazy głowy (często jako konsekwencja krwiaka wewnątrzczaszkowego lub wstrząśnienia mózgu). Wymioty mogą też stanowić jeden z objawów napadu migreny.
  3. Z drugiej strony wymioty mogą towarzyszyć ciężkiemu stresowi lub wręcz mieć podłoże psychiczne (anoreksja, depresja). Niekiedy rozpoznaje się tzw. wymioty psychogenne.
  4. Choroby błędnika. W zasadzie należą do chorób OUN, jednak ze względu na specyficzny charakter (często bez nudności, za to z zawrotami głowy „jak na karuzeli”) wyodrębniono je tutaj w osobnym punkcie. Bezpośrednią przyczyną mogą być zmiany nowotworowe, zapalne lub naczyniowe tej okolicy.
  5. Zatrucia pokarmowe oraz infekcje przewodu pokarmowego spowodowane przez czynniki infekcyjne – bakterie, wirusy i pierwotniaki (tzw. ostry nieżyt żołądkowo-jelitowy); z reguły współwystępują – gorączka i biegunka, często ból głowy i brzucha.
  6. Inne ostre lub przewlekłe choroby narządów jamy brzusznej:

    W powyższych chorobach moga występować nudności i wymioty, ale nie jest to regułą. Część z tych stanów może wyzwolić jednak groźny zespół znany jako „ostry brzuch” (pojęcie to zostanie omówione osobno) i wówczas nudności i wymioty stanowią nieodłączną część obrazu choroby.

  7. Ostry brzuch. Typowe przyczyny obejmują ostre zapalenie wyrostka robaczkowego, ostre zapalenie przydatków, ostre zapalenie pęcherzyka żółciowego, pęknięcie wrzodu żołądka lub dwunastnicy, ostre zapalenie trzustki lub zawał krezki. Jak widać, przyczyny pokrywają się częściowo z wymienionymi powyżej. Istotna różnica polega na przejściu procesu zapalnego na otrzewną, czyli na błonę surowiczą, która wyściela ściany jamy brzusznej i zawartych w niej organów. Nudności i wymioty są wówczas ważną częścią obrazu tego groźnego zespołu chorobowego.
  8. Kolki – nerkowa i żółciowa.
  9. Choroby narządów klatki piersiowej - świeży zawał serca, płatowe zapalenie płuc.
  10. Choroby układu wewnątrzwydzielniczego i zaburzenia metaboliczne - wymioty i nudności mogą wystąpić wskutek zatrucia tzw. ciałami ketonowymi (w śpiączce ketonowej w przebiegu cukrzycy), toksycznymi produktami metabolizmu (mocznica, niewydolność wątroby), w przypadku dużego stężenia wapnia we krwi (w zespole znanym jako nadczynność przytarczyc), a także w nadczynności tarczycy, zwłaszcza przebiegającej gwałtownie (tzw. przełom tarczycowy).
  11. Ciąża (zob. Jak rozpoznać ciążę?).

Czy nudności i wymioty mogą być groźne?

Wymioty budzą naturalny niepokój pacjenta, ponieważ są nie tylko bardzo uciążliwe i nieprzyjemne, ale rodzą tez lęk dotyczący ich możliwych przyczyn. Często, szczególnie w początkowej fazie diagnostyki, lekarz również nie potrafi określić przyczyny wymiotów, co pogłębia lęk pacjenta.

Wymioty niezależnie od przyczyny powodują szkodliwe następstwa wynikające z utraty wody i elektrolitów. Znaczna utrata wody może powodować różnego stopnia odwodnienie, a utrata elektrolitów może prowadzić do licznych zaburzeń, w tym groźnych nieprawidłowości pracy serca i objawów neurologicznych. Dlatego wymioty, szczególnie obfite i utrzymujace się dłużej, wymagają nie tylko diagnostyki w celu określenia ich przyczyny i wdrożenia odpowiedniego leczenia, ale także uzupełnienia strat wody i elektrolitów, które jest szczególnie pilne u dzieci i pacjentów w podeszłym wieku, u których objawy odwodnienia i zaburzenia elektrolitowe rozwijają się szybciej niż u zdrowych osób dorosłych. Wyrównywanie strat wody i elektrolitów spowodowanych przez wymioty wymaga podawania odpowiednich płynów wieloelektrolitowych. Ponieważ wymioty mogą utrudniać lub uniemożliwiać podanie odpowiedniej ilości takich płynów drogą doustną, konieczne może być ich podawanie dożylnie w formie kroplówek. Takie postępowanie wymaga przyjęcia pacjenta na SOR lub na oddział szpitalny.

W jaki sposób lekarz ustala rozpoznanie?

Rozpoznanie opiera się na wywiadzie, badaniu przedmiotowym (fizykalnym) i badaniach dodatkowych. Często już zebranie dokładnego wywiadu i badanie fizykalne rozstrzygają o rozpoznaniu – typowe dolegliwości towarzyszą np. wspomnianemu powyżej zatruciu pokarmowemu (biegunka), chorobom błędnika (zawroty głowy „jak na karuzeli”), zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych (ból głowy, sztywność karku), zapaleniu otrzewnej (ból brzucha, zatrzymanie stolca i wiatrów), czy anginie u dzieci (charakterystyczny obraz gardła). W części przypadków powód wymiotów jest oczywisty (np. u chorego na nowotwór, który przyjmuje chemioterapię lub osoby, która nadużyła alkoholu) i można go ustalić na podstawie samego wywiadu lekarskiego. Z drugiej strony u każdej młodej kobiety z nudnościami i wymiotami o niejasnej przyczynie należy natychmiast wykonać test ciążowy, a do chwili uzyskania wyniku nie należy jej podawać żadnych leków.

W innych przypadkach pomocne są badania laboratoryjne krwi (np. duże stężenie glukozy w śpiączce cukrzycowej, kreatyniny i mocznika w mocznicy, hormonów tarczycy w chorobach tego narządu, bilirubiny w wirusowym zapaleniu wątroby, troponiny w świeżym zawale serca). Podobne znaczenie ma zbadanie moczu chorego – charakterystyczne zmiany obserwuje się w przebiegu cukrzycy, chorób nerek, różnego rodzaju chorobach wątroby, itp.

Jeśli taka wstępna ocena kliniczna nie daje odpowiedzi na pytanie o przyczynę nudności/wymiotów, lekarz powinien rozważyć wykonanie bardziej skomplikowanych badań dodatkowych. Mogą to być na przykład

  • badania obrazowe czaszki (tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny), jeśli podejrzenie kieruje się w stronę chorób OUN,
  • nakłucie lędźwiowe z pobraniem płynu mózgowo-rdzeniowego (podejrzenie krwotoku podpajęczynówkowego lub zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych),
  • badanie radiologiczne klatki piersiowej (zapalenie płuc),
  • EKG i ew. koronarografia w razie podejrzenia zawału serca,
  • endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego (zwłaszcza w razie podejrzenia uszkodzenia błon śluzowych tego odcinka, jak w chorobie refluksowej przełyku lub chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy),
  • USG lub tomografia komputerowa brzucha w podejrzeniu innych chorób przewodu pokarmowego.

W rzadkich przypadkach, gdy u pacjenta oprócz wymiotów występuja inne gwałtownie rozwijające się objawy które wskazują na zatrzymanie pasażu (przechodzenia) treści pokarmowej przez jelita (ostry brzuch), najwłaściwszym postępowaniem jest natychmiastowe skierowanie chorego na oddział chirurgiczny i zabieg operacyjny w trybie pilnym.

Rzadko zdarza się, że nie udaje się ustalić przyczyny nudności i wymiotów opisanym wyżej postępowaniem. Zwykle dotyczy to wymiotów przewlekłych, czyli trwających ponad 7 dni. Wówczas konieczne mogą być dodatkowe lub bardziej skomplikowane procedury diagnostyczne, takie jak konsultacja endokrynologa (lista chorób narządów wydzielania wewnętrznego powodujących wymioty i nudności jest długa, a najbardziej typowe przyczyny to choroby tarczycy lub przytarczyc), pobranie wycinków z błony śluzowej przewodu pokarmowego, badania czynnościowe (tzw. elektrofizjologiczne) motoryki górnego odcinka przewodu pokarmowego lub konsultacje psychologa i psychiatry (wymioty mogą być objawem bulimii, anoreksji lub mieć podłoże psychogenne).

Jak postępować w przypadku pojawienia się wymiotów? Co robić, aby uniknąć wystąpienia objawu?

Nudności i wymioty słabo nasilone, o oczywistej przyczynie (choroba lokomocyjna, nadużycie alkoholu, potwierdzona ciąża, przykre zapachy czy wyobrażenia) nie wymagają natychmiastowej konsultacji lekarza. W części przypadków wystarczy unikanie wywołującej je przyczyny. Same nudności można często powstrzymać bardzo głębokim i powolnym oddychaniem. Należy również pamiętać, że w części przypadków nie ma sensu wstrzymywać wymiotów, gdyż mają one charakter obronny, usuwają truciznę z organizmu (najlepszym przykładem jest nadużycie alkoholu). Nie zawsze celowe jest również leczenie wymiotów u kobiet w ciąży, chociaż w razie tzw. niepowściągliwych wymiotów ciężarnych, konieczna jest wizyta u ginekologa i zastosowanie odpowiedniego leczenia.

Osoby, u których przyczyna wymiotów została zdiagnozowana, a pojawiają się one ponownie, powinny unikać sytuacji i pokarmów, które je wywołują (np. w chorobach żołądka, dwunastnicy, trzustki, dróg żółciowych i wątroby). Należy też unikać leków, które powodują nudności i wymioty (np. niesteroidowych leków przeciwzapalnych, preparatów naparstnicy).

Gdy przyczyna wymiotów jest niejasna i mają one charakter nawracający i przewlekły (nawet jeśli nie są bardzo nasilone) należy zgłosić się do lekarza POZ aby przeprowadzić odpowiednią diagnostykę.

U osób z chorobami powodującymi wymioty, takimi jak depresja, cukrzyca, choroby nerek i tarczycy, konieczne jest prawidłowe leczenie choroby podstawowej.

Pilna konsultacja lekarza jest konieczna

gdy wymioty rozwijają się gwałtownie lub towarzyszą im inne ciężkie objawy chorobowe (np. wysoka gorączka, silny ból głowy, klatki piersiowej, jamy brzusznej lub okolicy lędźwiowej). Należy pamiętać, że ciężkie wymioty mogą prowadzić nawet do bezmoczu i wstrząsu. Na szczęście są to przypadki rzadkie.


Data utworzenia: 16.12.2015
Udostępnij:
Zobacz także
Wysłanie wiadomości oznacza akceptację regulaminu

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

 

Aktualności

  • Endoskopia wczesnego raka jelita grubego pozwala uniknąć rozległych operacji
    Zastosowanie techniki endoskopowej w leczeniu wczesnego raka przewodu pokarmowego pozwala uniknąć obciążających dla pacjenta operacji - podkreślali eksperci - uczestnicy warsztatów zorganizowanych w Łodzi z udziałem światowej klasy specjalistów z Japonii.
  • Kampania „Szczęśliwa wątroba, szczęśliwy Ty”
    Polacy niewiele wiedzą o tym, jak ważna dla naszego zdrowia jest wątroba – twierdzą organizatorzy rozpoczynającej się kampanii edukacyjnej „Szczęśliwa wątroba, szczęśliwy Ty”. Kampania ma zwiększyć świadomość Polaków na temat istotnej roli tego narządu.
  • Druk wątroby 3D ułatwi operacje
    Student medycyny Uniwersytetu Jagiellońskiego Jan Witowski opracował innowacyjną, prawdopodobnie najtańszą na świecie metodę druku modeli wątroby 3D. Wydrukowane egzemplarze już pomagają operować pojedynczych pacjentów.

Lekarze odpowiadają na pytania

Przychodnie i gabinety lekarskie w pobliżu

Leki

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Korzystając ze stron oraz aplikacji mobilnych Medycyny Praktycznej, wyrażasz zgodę na używanie cookies zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki oraz zgodnie z polityką Medycyny Praktycznej dotyczącą plików cookies