Nudności i wymioty

dr hab. n. med. Piotr Kopiński
NZOZ "Atopia", Kraków
Krakowska Wyższa Szkoła Promocji Zdrowia
Nudności i wymioty
Fot. iStockphoto

Co to są wymioty i nudności? Jaki jest mechanizm ich powstania?

Nudności i wymioty nie są chorobami, lecz objawami chorób.
Nudności to nieprzyjemne, niebolesne, subiektywne uczucie potrzeby zwymiotowania.
Wymioty polegają na gwałtownym zwracaniu treści z przewodu pokarmowego, zwykle wprost z żołądka. Zwykle poprzedzone są nudnościami (jako sygnałem ostrzegawczym), ale czasem bez poprzedzających nudności.

Ośrodek nerwowy odpowiedzialny bezpośrednio za „wykonanie” odruchu wymiotnego mieści się w rdzeniu przedłużonym (tzw. ośrodek wymiotny). Jest na bieżąco „informowany” przez tzw. strefę chemoreceptorową w dnie IV komory mózgu.

Do ośrodka wymiotnego bodźce wzbudzające wymioty dochodzą z następujących okolic:

  1. z receptorów w śluzówce gardła (dlatego można wyzwolić wymioty, drażniąc tylną ścianę gardła);
  2. z receptorów różnych narządów jamy brzusznej i otrzewnej (w chorobach przewodu pokarmowego, w tym w zatruciach pokarmowych i w zapaleniu otrzewnej, a nawet dróg moczowych),
  3. z receptorów serca (wymioty mogą być wczesnym objawem zawału serca) oraz z receptorów opłucnej i płuc;
  4. z ucha wewnętrznego (tzw. błędnika, odpowiedzialnego za kontrolę równowagi), dlatego wymioty są typowym objawem choroby morskiej, lokomocyjnej albo mogą być np. konsekwencją jazdy na karuzeli,
  5. z węchomózgowia (przykra woń może wyzwolić nudności lub wymioty),
  6. z ośrodków asocjacyjnych kory mózgowej (jak wiadomo, wymioty mogą być konsekwencją przykrych, budzących obrzydzenie obserwacji i doświadczeń),
  7. ze wspomnianej wyżej strefy chemoreceptorowej - dlatego wymiotują kobiety w ciąży, ale także ludzie w stanie ciężkiego zatrucia obejmującego cały organizm, spowodowanego np. toksynami bakteryjnymi, truciznami, lekami lub alkoholem, a także w chorobach wątroby czy nerek (ciężka niewydolność nerek, tzw. mocznica).

„Decyzja” podejmowana przez ośrodek wymiotny realizowana jest poprzez skurcze żołądka, jelit i przełyku (tzw. skurcze antyperystaltyczne, czyli przebiegające w kierunku odwrotnym do normalnej perystaltyki przewodu pokarmowego) z równoczesnym rozluźnieniem zwieraczy przełyku. Towarzyszy im silny skurcz mięśni brzucha i przepony, a potem mięśni klatki piersiowej, w konsekwencji ciśnienie w żołądku o 100-200 mm Hg przewyższa to w przełyku i jamie ustnej. Dochodzi do wyrzucania treści żołądka najpierw do przełyku, a następnie na zewnątrz. U osób przytomnych, bez ciężkich chorób układu nerwowego, wymiociny nie przedostają się do dróg oddechowych, gdyż równocześnie następuje zatrzymanie wdechu i zamknięcie głośni. Zwykle współwystępują inne odruchy wegetatywne (w części wskutek pobudzenia nerwu błędnego), takie jak spadek ciśnienia, zmniejszenie częstotliwości rytmu serca, wzmożone wydzielanie śliny i zblednięcie.

Z założenia wymioty mają na celu usunięcie szkodliwych toksyn lub drobnoustrojów, które przedostały się do organizmu, zwłaszcza do przewodu pokarmowego. Ciekawe zjawisko zachodzi u kobiet ciężarnych. Wymioty przypadają na okres organogenezy płodu, czyli dokładnie ten okres jego rozwoju, gdy rozmaite substancje (leki, toksyny, niektóre pokarmy), dostawszy się do ustroju dziecka, mogłyby spowodować trwałe uszkodzenie tworzących się tkanek i narządów z powstaniem ciężkich wad rozwojowych. Układ chemoreceptorów podstawy komory IV jest wówczas wybitnie uwrażliwiony na bodźce docierające do niego ze strumieniem krążącej krwi. Wymioty występują wówczas jakby „na wszelki wypadek”.

Jak często występują nudności oraz wymioty i jakie są ich najważniejsze przyczyny?

Nudności i wymioty występują powszechnie i często można je połączyć ze względnie niegroźnymi stanami, np. nadużyciem alkoholu, stresem czy wczesnym okresem ciąży.

Jak niemniej nudności i wymioty mogą być też objawami ciężkich lub poważnych chorób. Z przeglądu wymienionych powyżej mechanizmów logicznie wynika lista stanów chorobowych najczęściej powodujących wymioty.

  1. Zatrucie toksynami lub lekami. Typowe przykłady obejmują alkohol i grzyby, a także cytostatyki, czyli leki przyjmowane w chemoterapii nowotworów. Wśród innych leków stanowiących częstą przyczynę nudności i wymiotów znajdują się niesteroidowe leki przeciwzapalne (m.in. silnie drażnią śluzówkę żołądka), niektóre leki nasercowe, antybiotyki, hormonalne środki antykoncepcyjne (zwłaszcza zawarty w nich progesteron, wydaje się, że ten hormon jest też w pierwszej kolejności odpowiedzialny za wymioty ciężarnych) i niektóre leki doustne przyjmowane przez chorych na cukrzycę typu 2.
  2. Choroby ośrodkowego układu nerwowego. Przyczyną nudności i wymiotów może być praktycznie każdy stan ze wzrostem ciśnienia wewnątrz czaszki, w tym tak groźne choroby, jak guz mózgu, udar, krwotok podpajęczynówkowy i urazy głowy (często jako konsekwencja krwiaka wewnątrzczaszkowego lub wstrząśnienia mózgu). Wymioty mogą też stanowić jeden z objawów napadu migreny.
  3. Z drugiej strony wymioty mogą towarzyszyć ciężkiemu stresowi lub wręcz mieć podłoże psychiczne (anoreksja, depresja). Niekiedy rozpoznaje się tzw. wymioty psychogenne.
  4. Choroby błędnika. W zasadzie należą do chorób OUN, jednak ze względu na specyficzny charakter (często bez nudności, za to z zawrotami głowy „jak na karuzeli”) wyodrębniono je tutaj w osobnym punkcie. Bezpośrednią przyczyną mogą być zmiany nowotworowe, zapalne lub naczyniowe tej okolicy.
  5. Zatrucia pokarmowe oraz infekcje przewodu pokarmowego spowodowane przez czynniki infekcyjne – bakterie, wirusy i pierwotniaki (tzw. ostry nieżyt żołądkowo-jelitowy); z reguły współwystępują – gorączka i biegunka, często ból głowy i brzucha.
  6. Inne ostre lub przewlekłe choroby narządów jamy brzusznej:

    W powyższych chorobach moga występować nudności i wymioty, ale nie jest to regułą. Część z tych stanów może wyzwolić jednak groźny zespół znany jako „ostry brzuch” (pojęcie to zostanie omówione osobno) i wówczas nudności i wymioty stanowią nieodłączną część obrazu choroby.

  7. Ostry brzuch. Typowe przyczyny obejmują ostre zapalenie wyrostka robaczkowego, ostre zapalenie przydatków, ostre zapalenie pęcherzyka żółciowego, pęknięcie wrzodu żołądka lub dwunastnicy, ostre zapalenie trzustki lub zawał krezki. Jak widać, przyczyny pokrywają się częściowo z wymienionymi powyżej. Istotna różnica polega na przejściu procesu zapalnego na otrzewną, czyli na błonę surowiczą, która wyściela ściany jamy brzusznej i zawartych w niej organów. Nudności i wymioty są wówczas ważną częścią obrazu tego groźnego zespołu chorobowego.
  8. Kolki – nerkowa i żółciowa.
  9. Choroby narządów klatki piersiowej - świeży zawał serca, płatowe zapalenie płuc.
  10. Choroby układu wewnątrzwydzielniczego i zaburzenia metaboliczne - wymioty i nudności mogą wystąpić wskutek zatrucia tzw. ciałami ketonowymi (w śpiączce ketonowej w przebiegu cukrzycy), toksycznymi produktami metabolizmu (mocznica, niewydolność wątroby), w przypadku dużego stężenia wapnia we krwi (w zespole znanym jako nadczynność przytarczyc), a także w nadczynności tarczycy, zwłaszcza przebiegającej gwałtownie (tzw. przełom tarczycowy).
  11. Ciąża (zob. Jak rozpoznać ciążę?).

Czy nudności i wymioty mogą być groźne?

Data utworzenia: 16.12.2015
Data aktualizacji: 29.03.2017
strona 1 z 2
Nudności i wymiotyOceń:
(3.25/5 z 4 ocen)
Zobacz także
Wysłanie wiadomości oznacza akceptację regulaminu

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

Aktualności

  • Chorzy na NZJ potrzebują wsparcia społecznego
    Chorzy na nieswoiste zapalenie jelita, m.in. chorobę Leśniowskiego-Crohna, potrzebują wsparcia ze strony społeczeństwa i decydentów, by zachować aktywność w życiu prywatnym i zawodowym – przekonują lekarze i pacjenci.
  • 19 maja - Światowy Dzień NZJ
    Pikniki z wielkimi bitwami na papier toaletowy, spotkania edukacyjne oraz podświetlone na fioletowo budynki – 19 maja cierpiący na wrzodziejące zapalenie jelita grubego i chorobę Leśniowskiego-Crohna w Polsce i za granicą świętują Światowy Dzień Nieswoistych Zapaleń Jelita (NZJ).
  • Prehistoryczny wirus zapalenia wątroby typu B
    Zidentyfikowano i zsekwencjonowano wirusa zapalenia wątroby typu B w kościach sprzed siedmiu tys. lat z obszaru Europy – donoszą naukowcy na łamach pisma „eLife”.

Lekarze odpowiadają na pytania

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Korzystając ze stron oraz aplikacji mobilnych Medycyny Praktycznej, wyrażasz zgodę na używanie cookies zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki oraz zgodnie z polityką Medycyny Praktycznej dotyczącą plików cookies